„Ku sprawiedliwej reformie EU ETS. Jaki jest polski interes w europejskich negocjacjach” to kolejne z cyklu spotkań Instytutu Reform dotyczące EU ETS. Wydarzenie odbyło się 3 września 2026 roku i zgromadziło przedstawicieli administracji publicznej, think tanków, biznesu, akademii oraz organizacji pozarządowych.

Dyskusja podczas wydarzenia skupiła się na propozycji zmian w systemie EU ETS, które zostały przedstawione przez Komisję Europejską w lipcu br., a także postulatów dalszych zmian w ramach trwających negocjacji na poziomie unijnym. Punktem wyjścia do dyskusji była prezentacja głównych wniosków z najnowszej publikacji Instytutu Reform.  

Wzmocnienie funduszy zapewniających Polsce stabilne środki 

Uczestnicy zgodnie stwierdzili, że w polskim interesie jest wzmocnienie tych źródeł przychodów, które trafiają bezwarunkowo do Polski i polskich podmiotów, w tym przede wszystkim Funduszu Modernizacyjnego, którego jesteśmy największym beneficjentem. Zdaniem części uczestników, fundusze konkursowe nie odpowiadają na poziom gotowości polskiego przemysłu do konkurowania o te środki.

Podnoszono, że zaproponowana formuła first come, first served („kto pierwszy, ten lepszy”) w ramach ETS Investment Booster’a premiuje państwa z gotowymi innowacyjnymi projektami inwestycyjnymi, co strukturalnie stawia w tyle państwa dopiero budujące swój potencjał dekarbonizacyjny. Istotniejsze dla Polski powinno być wzmocnienie Funduszu Modernizacyjnego, ewentualnie utworzenie kopert krajowych
w ramach Banku Dekarbonizacji Przemysłu zamiast mechanizmu konkurowania o te środki z innymi państwami, nawet w regionie państw
o niższych dochodach (do którego Polska się zalicza).  

Jednocześnie inni uczestnicy podkreślali, że EU ETS nie powinien być traktowany wyłącznie jako narzędzie redukcji emisji, ale również jako instrument transformacji przemysłowej. W tym kontekście wszystkie fundusze – modernizacyjne, konkursowe i innowacyjne – odgrywają komplementarną rolę. 

30% ETS jako zasób własny UE – jednoznaczna opozycja 

Uczestnicy z administracji publicznej i instytucji publicznych stanowczo oponowali przeciwko propozycji przekierowania 30% wpływów aukcyjnych ETS do zasobów własnych UE. Podkreślali, że jest to odrębny wątek negocjacyjny w ramach Wieloletnich Ram Finansowych 2028+, wymagający jednomyślności Rady oraz ratyfikacji parlamentów krajowych, co jest mało realistyczne. Realizacja tej propozycji w obecnym kształcie oznaczałaby, że środki nie stanowiłyby „dodatkowej puli” na cele klimatyczne, lecz byłyby przekładanie “z koperty do koperty” – przy jednoczesnej utracie krajowej swobody wydatkowania. 

Pula solidarnościowa a Fundusz Modernizacyjny – niejednoznaczna ocena  

Propozycja obowiązkowego skierowania puli solidarnościowej do Funduszu Modernizacyjnego od 2031 r. spotkała się z niejednoznacznym przyjęciem. Część uczestników zwracała uwagę na strukturalną asymetrię propozycji: państwa beneficjenci FM (w tym Polska) tracą suwerenność nad pulą solidarnościową, podczas gdy państwa takie jak Hiszpania – również otrzymujące udział z 10% redystrybucji solidarnościowej – zachowują pełną kontrolę nad wykorzystaniem tych środków. Inni uczestnicy popierali propozycję, argumentując, że środki te i tak powinny wspierać transformację, a propozycja ta zoperacjonalizuje dodatkowo ten obowiązek.  

Warunkowość darmowej alokacji jako jedna z najbardziej kontestowanych elementów reformy 

Uczestnicy stwierdzili, że warunkowość przydziału może przynosić negatywne efekty, szczególnie gdy niepewna jest efektywność systemu CBAM w zapobieganiu przenoszenia emisyjnej produkcji poza granice Unii Europejskiej. Podnoszono, że darmowe uprawnienia powinny być traktowane jako mechanizm ochrony konkurencyjności, nie jako narzędzie warunkowego wsparcia.  

Z drugiej strony padły głosy o potrzebie pewnego stopnia warunkowości, jednak mniejszego niż obecnie zaproponowane 20%, w zależności od gotowości technologicznej poszczególnych sektorów. Wymaganie planów dekarbonizacyjnych od instalacji, którym przysługują darmowe uprawnienia, jest również wartościowe w kontekście zbierania i analizy informacji o tych sektorach przez administrację – nawet jeśli sam mechanizm warunkowości byłby łagodniejszy.  

Wsparcie polskich firm w konkursach unijnych 

Pomimo, że polscy przedsiębiorcy szeroko korzystają z Funduszu Modernizacyjnego, nie wykorzystują w wystarczającym stopniu innych funduszy na poziomie europejskim, których zadaniem jest uchronienie firm przed utratą konkurencyjności. Zdaniem ekspertów, należy aktywnie wspierać przedsiębiorców w sięganiu po te środki. Pojawiła się refleksja na temat wspierania dużych firm o miliardowych budżetach – dlaczego te same duże firmy, mające realne potrzeby dekarbonizacyjne, nie sięgają aktywnie po dostępne środki unijne? Wskazano na potrzebę lepszej diagnozy barier w wykorzystaniu tych funduszy przez duży przemysł i ich niwelowaniu. Wspomniano również o możliwej konieczności ulepszenia działania Funduszu Innowacyjnego. 

Eksperci dostrzegli również potrzebę większej transparentności całego systemu EU ETS i skomplikowania przepisów zmieniających. 

Realizacja scenariusza WAM zależna od negocjacji unijnych 

Uczestnicy z administracji zwrócili uwagę, że realizacja krajowego scenariusza WAM (With Additional Measures) w KPEiK wymaga adekwatnych środków finansowych, a te są zależne od wyników negocjacji unijnych. Wskazano, że koncepcja krajowego Funduszu Transformacji Energetycznej lub innego podobnego mechanizmu przewidywalnego i przejrzystego wsparcia przemysłu i energetyki finansowanego z EU ETS jest interesująca, ale decyzje o jego uruchomieniu wymagają koordynacji na poziomie całego rządu. 

Propozycja łączenia ETS i CBAM w jedną regulację  

Podczas dyskusji padła propozycja dotyczącą połączenia ETS i CBAM w jedną regulację, co argumentowane było możliwością spowolnienia wprowadzania warunkowości darmowych alokacji, jeśli CBAM okaże się nieefektywny. Podnoszono, że sam CBAM w obecnym kształcie może nie chronić polskich sektorów energochłonnych w wystarczającym stopniu.  

Wątki mniej obecne w polskiej debacie publicznej 

Poza głównymi tematami – Funduszem Modernizacyjnym, Bankiem Dekarbonizacyjnym (w tym ETS Investment Boosterem) – poruszone zostały również tematy mniej obecne w polskiej debacie publicznej: 

• Nowa metodologia wyliczania rekompensat kosztów pośrednich emisji (art. 10a(6) nowego brzmienia) – obliczana wg krajowego miksu energetycznego zamiast jednolitego współczynnika UE oraz jakościowe zróżnicowanie projektów według regionów (quality-based geographical approach). Dla Polski, z jednym z najbardziej emisyjnych miksów w UE, oznacza to potencjalnie znaczący wzrost rekompensat dla sektorów energochłonnych. 

• Brak zmian w art. 29a dyrektywy ETS – obecny mechanizm reagowania na wysokie ceny (naśladujący „korytarz cenowy”) pozostaje w propozycji niezreformowany, mimo że w praktyce nigdy nie został uruchomiony z powodu zbyt wysokiego progu. Wybrzmiała potrzeba uczynienia z mechanizmu realnego bezpiecznika cenowego. 

• Włączenie do systemu nowych rodzajów instrumentów – permanent carbon removals, international carbon credits – jako przestrzeń dyskusji o tym, jak Polska może skorzystać na rozwoju tego rynku i jak powinien on być zarządzany na poziomie UE.