EU ETS jest istotnym źródłem finansowania dla Polski

• W latach 2012-2025 polski rząd i polskie podmioty otrzymały z systemu EU ETS ponad 200 mld zł. Środki te pochodziły nie tylko z krajowych aukcji uprawnień, ale także z Funduszu Modernizacyjnego, Funduszu Innowacyjnego i programu RePowerEU w Krajowym Planie Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO).
• W 2024 roku finansowanie z systemu EU ETS stanowiło równowartość ok. 45% wydatków na program ,,Rodzina 800+”. Odpowiadało ono również wielkości 10% wpływów z podatku VAT, 30% z PIT oraz blisko 50% z CIT. Z kolei w latach 2019–2024 środki te stanowiły średnio równowartość ok. 7% całkowitych rocznych nakładów inwestycyjnych w Polsce.
• W ostatnich latach roczne finansowanie z EU ETS przewyższało wydatki państwa na wiele pojedynczych obszarów, w tym m.in.: rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo, gospodarkę mieszkaniową i komunalną, a także świadczenia z tytułu bezrobocia oraz zasiłki mieszkaniowe.
• Choć środki z EU ETS w Polsce nie stanowią dużej części całkowitych wydatków państwa, mają zauważalny wpływ na stan finansów publicznych, w tym poziom rocznego deficytu budżetowego. W latach 2019-2024 przychody z krajowych aukcji i unijnych funduszy wyniosły od 11 do 37 mld zł. Dla porównania, w tym samym okresie roczne wydatki z budżetu państwa kształtowały się na poziomie od 414 do 834 mld zł rocznie, natomiast roczny deficyt budżetowy wynosił od 17 do 237 mld zł.

Niepełny obraz bilansu EU ETS w Polsce

• Popularne w debacie publicznej pojęcie „luki ETS” nie oddaje pełnego obrazu potencjalnych korzyści z systemu dla Polski i tym samym zawyża negatywny bilans.
• Szacunek finansowego bilansu EU ETS dla Polski zależy od zakresu uwzględnianych przepływów:
  • jeśli uwzględnimy przychody z krajowych aukcji, środki z funduszy unijnych, bezpłatne przydziały uprawnień oraz potencjalny zwrot uprawnień przekazanych do rezerwy (MSR), Polska w latach 2021-2025 otrzymała z EU ETS o około 13 mld zł mniej niż polskie podmioty wydały na zakup uprawnień do emisji;
  • w przypadku pominięcia zwrotu kontrybucji do MSR, Polska odnotowała w ostatnich pięciu latach deficyt na poziomie około 27 mld zł, z czego ok. 1,5 mld zł przypadało na 2024 rok.
    W obu przypadkach są to relatywnie niewielkie deficyty. Są one znacząco niższe niż pojawiające się w przestrzeni publicznej szacunki, które mówią o kilkunastu miliardach złotych rocznie strat dla Polski.
• Wskazany deficyt nie oznacza automatycznego transferu tych środków do innych państw członkowskich. Wynika to z konstrukcji całego systemu EU ETS i funkcjonowania mechanizmu MSR, w tym unieważniania nadwyżki uprawnień w rezerwie. Rezerwa ma doprowadzić do likwidacji nadpodaży uprawnień w obiegu. W związku z tym polskie i inne europejskie firmy muszą uzupełniać niedobory przez transakcje na rynku wtórym. Oznacza to zakup uprawnień od tych podmiotów, które zgromadziły ich nadwyżki. Redystrybucja związana z „luką ETS,, nie odbywa się więc bezpośrednio między firmami polskimi a innymi państwami europejskimi sprzedającymi uprawnienia.
• Część zgromadzonych w MSR uprawnień może wrócić na polski rynek aukcji w przypadku niedoboru podaży. W rezultacie bilans korzyści EU ETS dla naszego kraju w ostatnich latach będzie bardziej korzystny. Co więcej, propozycja Komisji Europejskiej likwiduje mechanizm unieważniania uprawnień w rezerwie i tym samym zwiększa pulę uprawnień, które mogą wrócić do Polski w przyszłości.

Zwiększenie korzyści wymaga aktywnej polityki państwa

• Przyszły bilans korzyści i kosztów z EU ETS dla Polski będzie w dużym stopniu zależał od wyników negocjacji trwających na poziomie unijnym. Dlatego kluczowe znaczenie ma aktywne uczestnictwo Polski w pracach nad reformą systemu. Dotyczy to m.in zasad działania mechanizmu stabilności rynkowej, zasad przydziału bezpłatnych uprawnień oraz mechanizmu zwiększania przewidywalności cenowej.
• W najbliższych latach polski rząd może liczyć na dalsze znaczące wpływy z systemu EU ETS. Do 2032 roku z krajowych aukcji EU ETS i Funduszu Modernizacyjnego polski rząd będzie miał do dyspozycji nawet 200 mld zł. Kwota ta może być jeszcze wyższa, jeśli uda się utrzymać Fundusz Modernizacyjny po 2030 roku oraz wypracować korzystne zasady dostępu do ETS Investment Booster.
• Dodatkowe źródło finansowania może zapewnić rozszerzenie systemu EU ETS na sektory budynków i transportu drogowego (ETS2) oraz wdrożenie Społecznego Funduszu Klimatycznego. Po ich uwzględnieniu łączna pula środków dostępnych z EU ETS i ETS2 do dyspozycji polskiego rządu może wynieść ok. 327 mld zł do 2032 roku.
• Pełne wykorzystanie tego potencjału wymaga zwiększenia efektywności i przejrzystości wydatkowania środków z EU ETS. W tym celu należy utworzyć Fundusz Transformacji Energetycznej wraz z uzgodnionym społecznie wieloletnim planem wydatkowania środków.