Po kryzysie energetycznym na rynku paliw kopalnych, wywołanym pełnoskalową inwazją Rosji na Ukrainę w 2022 r., przemysł krajów Unii Europejskiej znalazł się w trudnej sytuacji. Wyższe ceny paliw kopalnych, wynikające zarówno ze zwiększonej niepewności na rynkach, jak i ze zmiany kierunku dostaw, osłabiły globalną konkurencyjność europejskich firm z sektora przemysłu.

Jednocześnie zyskały na tym inne gospodarki nastawione na eksport towarów, dzięki relatywnie niskim kosztom produkcji oraz inwestycjom w zaawansowane gałęzie przemysłu (takie jak pojazdy elektryczne, baterie i panele fotowoltaiczne). W szczególności dotyczy to Chin, gdzie dodatkowym czynnikiem wspierającym przemysł jest polityka makroekonomiczna państwa, która poprzez utrzymywanie nadwyżek handlowych, niedowartościowanie kursu renminbi, a także subsydia i preferencyjne traktowanie wybranych sektorów eksportowych, stwarza warunki konkurencji odbiegające od zasad gospodarki rynkowej. Stany Zjednoczone wdrożyły zaś ambitny plan finansowania rozwoju nowoczesnych gałęzi przemysłu w ramach Inflation Reduction Act.

Kolejne zakłócenia światowego handlu w wyniku podwyżek ceł wprowadzonych przez USA w 2025 r. oraz blokady cieśniny Ormuz podczas wojny amerykańsko-irańskiej w 2026 r. dodatkowo utrudniły warunki funkcjonowania przemysłu. Ponoszenie kosztów inwestycji związanych z transformacją energetyczną stało się dla firm z tego sektora istotnym wyzwaniem.

W warunkach zaostrzających się napięć międzynarodowych, we wrześniu 2023 r. Komisja Europejska zleciła zespołowi Maria Draghiego opracowanie rekomendacji dotyczących realizacji celów UE w obszarze bezpieczeństwa, klimatu oraz ochrony modelu społecznego. Zadanie to wynikało z niezadowalających wyników gospodarczych UE, szoku energetycznego wywołanego rosyjską inwazją na Ukrainę oraz ożywionej polityki przemysłowej Chin i USA. Raport opracowany przez zespół Draghiego wykazał, że Europa potrzebuje “radykalnego zwiększenia inwestycji i pogłębienia integracji”. Poziom zidentyfikowanych potrzeb inwestycyjnych jest porównywalny do powojennego wysiłku na rzecz odbudowy kontynentu (co najmniej 750 mld euro).

Raport dał impuls do pobudzenia unijnej polityki przemysłowej, przyczyniając się do ogłoszenia Clean Industrial Deal (Paktu dla czystego przemysłu). Pakt ma na celu wzmocnienie konkurencyjności europejskiego przemysłu przy jednoczesnym przyspieszeniu transformacji gospodarki w kierunku neutralności klimatycznej. Jedną z jego najważniejszych inicjatyw jest Industrial Accelerator Act (IAA), który ma doprowadzić do stworzenia rynków pionierskich (lead markets) dla produktów i technologii niskoemisyjnych. Ma tego dokonać przede wszystkim poprzez przez kryteria zamówień publicznych stymulujące lokalizację produkcji strategicznych dóbr w UE oraz dekarbonizację przemysłu.

Prace nad tym rozporządzeniem w Parlamencie Europejskim i Radzie znajdują się na etapie oceny w Parlamencie Europejskim i Radzie UE. Publikacja stanowisk i proponowanych poprawek ma nastąpić w trzecim kwartale 2026 r. Od przyjętych rozwiązań będą zależały przyszłe warunki funkcjonowania europejskiego przemysłu. Nowe instrumenty zaproponowane przez unijnych legislatorów mogą wpłynąć zarówno na strukturę wsparcia publicznego i zamówień publicznych, jak i na zasady kształtowania popytu na niskoemisyjne produkty przemysłowe. Regulacja będzie zatem oddziaływać nie tylko na tempo dekarbonizacji, lecz także na konkurencyjność przedsiębiorstw oraz decyzje inwestycyjne podejmowane w całej Unii Europejskiej.

Projekt jest szczególnie istotny dla szeregu podmiotów: przedsiębiorstw z sektorów energochłonnych, producentów technologii niskoemisyjnych, administracji publicznej odpowiedzialnej za wdrażanie polityki przemysłowej i klimatycznej, instytucji finansujących transformację oraz odbiorców przemysłowych wykorzystujących materiały i produkty niskoemisyjne. Jako że propozycja będzie kształtować ramy funkcjonowania europejskiego przemysłu na wiele kolejnych lat, warto już teraz przeanalizować jej główne założenia oraz potencjalne konsekwencje dla poszczególnych grup.