Krajowy Plan Odbudowy (KPO), ze względu na skalę środków i znaczenie sporu z Komisją Europejską o praworządność, stał się jednym z głównych przedmiotów debaty publicznej o funduszach europejskich w latach 2021–2026 – aż 80% Polaków miało świadomość istnienia tego dokumentu w 2025 roku. KPO było kluczowym narzędziem reagowania na kryzys ekonomiczny i społeczny związany z pandemią COVID-19, ale też punktem sporu kolejnych rządów i administracji, które z trudem wypełniały wymogi Komisji Europejskiej warunkujące uzyskanie funduszy. W związku z tym Polska weszła w program z opóźnieniem, z konieczności alokując fundusze w pośpiechu i bez uporządkowanego planu adekwatnego do skali kryzysów, co ograniczyło skalę korzyści osiągniętych dzięki temu finansowaniu.

Polska stoi obecnie przed zadaniem przygotowania Planu Partnerstwa Krajowego i Regionalnego (PPKR), który będzie najważniejszym dokumentem określającym sposób wykorzystania środków UE po 2028 r. Jego przygotowanie odbędzie się w warunkach zasadniczej zmiany unijnego podejścia do zarządzania wspólnym budżetem. Znacznie większa część finansowania ma zostać powiązana z realizacją uzgodnionych reform i inwestycji oraz osiąganiem określonych rezultatów, a nie, jak dotychczas, przede wszystkim z rozliczaniem poniesionych wydatków. Oznacza to rozszerzenie na kolejne obszary budżetu UE logiki znanej z KPO, w której wypłata kolejnych środków zależy od osiągania określonych kamieni milowych i celów.

Zmiana ta będzie szczególnie istotna dla Polski ze względu na przebudowę polityki spójności, której Polska jest obecnie największym beneficjentem w UE. Dotychczasowy system, oparty na wielu odrębnych programach, ma zostać w znacznie większym stopniu podporządkowany logice jednego krajowego planu. W efekcie o dostępie do środków i skuteczności ich wykorzystania coraz bardziej decydować będą jakość krajowego planowania, zdolność rządu i administracji samorządowej do realizacji uzgodnionych reform i inwestycji oraz osiąganie zakładanych rezultatów. Dlatego sposób przygotowania polskiego PPKR będzie miał kluczowe znaczenie dla skali i jakości inwestycji finansowanych ze środków UE w kolejnej dekadzie.

Mimo tak doniosłej zmiany w sposobie zarządzania środkami unijnymi debata publiczna jest w przypadku PPKR znacznie mniej intensywna niż w czasach prac nad KPO. Niesie to istotne ryzyko, ponieważ w nowym modelu jakość decyzji podjętych na etapie tworzenia planu będzie w dużej mierze determinować późniejsze możliwości wykorzystania środków. Ograniczona debata i niewystarczające zaangażowanie samorządów, partnerów społecznych i gospodarczych oraz innych interesariuszy mogą prowadzić do niewłaściwego rozpoznania potrzeb rozwojowych, słabego dopasowania reform i inwestycji do specyfiki poszczególnych regionów oraz wyboru celów, które trudno będzie później skutecznie realizować. W konsekwencji Polska ryzykuje nie tylko niepełne wykorzystanie dostępnego finansowania, ale również przeznaczenie środków na działania, które nie odpowiedzą na najważniejsze wyzwania rozwojowe kraju. Zaangażowanie różnych interesariuszy już na etapie przygotowania PPKR może natomiast poprawić jakość diagnozy, pomóc w wypracowaniu realistycznych reform i inwestycji oraz zwiększyć zdolność do ich późniejszej realizacji. Stawką jest więc nie tylko absorpcja środków unijnych, lecz przede wszystkim to, czy staną się one impulsem do trwałej zmiany rozwojowej. W niniejszej publikacji omawiamy najważniejsze dla powodzenia tego procesu aspekty programowania PPKR oraz możliwe obszary wpływu dla interesariuszy i potencjalnych beneficjentów.